Hoe scholen mentale problemen kunnen helpen voorkomen
‘Waar in 2019 nog 636 fulltime banen werden besteed aan ondersteuning in de vorm van bijvoorbeeld faalangsttraining, psychologische hulp en therapie, waren dat er in 2024 1169. Een stijging van 84 procent.’ (uit een artikel van NOS Nieuwsuur, bron 1)
Er is een toename van mentale problemen bij leerlingen, financiële potjes schieten tekort en er is te weinig personeel in het onderwijs en in de jeugdzorg om aan de zorgvraag te voldoen. Er worden oplossingen gezocht in: meer geld, betere samenwerking tussen onderwijs en jeugdzorg en een zorgaanbod in groepen. Wat mij betreft wordt er een megaprobleem en dus ook een krachtige oplossing over het hoofd gezien. Mentale problemen worden voor een groot deel veroorzaakt door een ziekmakende context. Preventie is goedkoper, efficiënter en voorkomt een heleboel lijden.
Les uit de geneeskunde
We kunnen leren van een belangrijke les uit de geneeskunde. De grootste vooruitgang in de gezondheid van de gehele bevolking komt niet door betere, hightechbehandelingen en medicatie. Maar juist preventie heeft een grote impact gehad, door bijvoorbeeld riolering, schoon drinkwater, betere woonomstandigheden en voedselhygiëne. Zo kunnen we ook naar mentale gezondheid kijken. Therapie is dweilen met de kraan open; je kunt beter de context waarin mensen leven verbeteren.
Preventie op het gebied van mentaal welzijn
Er is vanuit de contextuele gedragswetenschap en aanverwante disciplines steeds meer en robuustere kennis over menselijk gedrag en menselijke behoeften. Als je kijkt naar aanbevelingen vanuit die kennis, dan heeft het onderwijs goud in handen. Niet door het onderwijs verantwoordelijk te maken voor het oplossen van complexe psychische problemen. Want dat hoort, zoals in bovengenoemd artikel terecht gesteld wordt, bij jeugdzorg. Wél kan het onderwijs veel doen ter preventie en daarmee slaat het meerdere vliegen één klap, namelijk naast preventie van mentale problemen bij leerlingen, ook preventie van burn-out bij onderwijsprofessionals, verbetering van leerprestaties en een optimale ontwikkeling bij leerlingen.
6 aanbevelingen vanuit wetenschappelijke kennis over mentaal welbevinden:
1. Een stevig pedagogisch klimaat
We weten dat een gezonde hechting met een veilige, ondersteunende volwassene goed is voor mentaal welbevinden. Bovendien zal een kind of jongere vooral veel leren van een hechtingspersoon. Je hoeft geen therapeut te zijn om een goed gesprek te voeren met je leerling. Oprechte belangstelling, een warm hart, duidelijke grenzen en onvoorwaardelijke steun zijn enorm krachtig.
2. Vergroten van psychologische flexibiliteit van onderwijsprofessionals
Acceptatie- en commitmenttraining vergroot de psychologische flexibiliteit van onderwijsprofessionals. Daardoor kunnen ze leerlingen beter begeleiden op het gebied van aandachtregulatie, emotieregulatie en gedragsregulatie in de flow van de dagelijkse interactie. Dit komt ook de mentale gezondheid van de medewerkers ten goede.
3. Kennis bij onderwijsprofessionals over wat voor een wezen een mens is en de impact van de werking van het autonome zenuwstelsel
Regelmatig wordt gedrag gelabeld als problematisch, terwijl het eigenlijk normaal is als je begrijpt hoe het werkt. Als bijvoorbeeld een leerling snel afgeleid is en ook gepest wordt in de klas, dan is dat geen ADHD. Het is een normale alerte reactie die functioneel is in deze context. Het wordt door deze kennis sneller helder waar het werkelijke probleem ligt, namelijk niet bij deze leerling en wel bij de groep waar dit pestgedrag kan plaatsvinden.
4. Vervulling van de basisbehoeften van zowel leerlingen als medewerkers
De context waarin een mens is geëvolueerd is de context waaraan wij optimaal zijn aangepast. Er is een behoorlijke mismatch tussen onze natuurlijke behoeften en de manier waarop wij in onze moderne samenleving leven. Hierbij twee voorbeelden:
- Het aanpassen van het tijdstip van de start van de dag heeft een positief effect op gezondheid en schoolprestaties, zie bron 2.
- Samen een gezonde lunch maken en nuttigen is niet alleen goed voor het lichaam. Het is ook goed voor sociale cohesie, minder pestgedrag en betere prestaties, zie bron 3.
5. Een pro-sociale organisatiestructuur
Gedrag is contextgevoelig. Veel gedrag dat we in een school als onwenselijk labelen is eigenlijk functioneel gedrag in een onveilige context. Denk aan agressief gedrag, pesten, terugtrekken, afhaken of perfectionisme. Dit gedrag heeft duidelijk negatieve consequenties, maar het is eigenlijk logisch gedrag als het nodig is om je staande te houden. Als je schoolbreed een pro-sociale organisatiestructuur neerzet, vergroot je de veiligheid en verandert het gedrag van leerlingen en medewerkers. Onderzoekend gedrag, samenwerking en ontwikkeling nemen toe (bron 4).
6. Probeer de individuele leerling echt te zien en begrijpen
In onze opleiding leer je een verbale functieanalyse van gedrag te maken bij leerlingen die vastlopen. Dat helpt je om op een precieze en gestructureerde manier te kijken. Daardoor wordt de kans groter dat je gaat zien waarom de leerling vastloopt en wat de leerling nodig heeft. Er zijn vaak geen individuele GGZ trajecten nodig. Een leerling kan ook geholpen zijn door een aanpassing in de context. Als dat niet mogelijk is, kan erkenning van de impact van de context ook al ondersteunend zijn. Als een leerling bijvoorbeeld een ouder heeft die ernstig ziek is en gaat overlijden, dan is het normaal dat het niet goed gaat. Een zorgtraject dat erop gericht is dat het beter moet gaan, geeft onnodige druk. Het is meer helpend om te erkennen dat dit zwaar is en dat het nog enige tijd zwaar blijft. Wat heeft de leerling nodig? Misschien flexibiliteit in het rooster? Minder taken? Iemand waar die steun bij kan zoeken? Een hobby als uitlaatklep?
Voorkomen is de investering waard
Deze aanbevelingen vragen om een fundamentele aanpak, liefst schoolbreed, en dat is best een grote investering. Dat waren het aanleggen van riolering en waterleidingen ook. Op lange termijn kan het veel kosten en inzet van schaarse personeelsuren besparen. Daarnaast zijn er natuurlijk baten, rond gezondheid, welzijn en een optimale ontwikkeling van de komende generaties.
Ons aanbod voor scholen en onderwijsprofessionals
Wij geloven dat duurzame verandering begint bij de context waarin leerlingen en onderwijsprofessionals dagelijks leven en leren. Daarom bieden we een boek, workshops en een opleiding die gericht zijn op preventie, veerkracht en psychologische flexibiliteit in het onderwijs.
Boek
Psychologische flexibiliteit in het onderwijs: doen wat werkt met hart en ziel
Opleiding
ACT in het onderwijs: gedrag begeleiden vanuit verbinding
Workshop
De kunst van gedrag begeleiden